Stichting Eregraf en Monument Oranje Vrijbuiters

Opdat zij nooit vergeten worden!

De connectie met Woerden

 

Augustus 2011
In de beschreven geschiedenis van de Oranje Vrijbuiters aan het begin van deze pagina, wordt Woerden genoemd als de plaats waar zich onderduikadressen bevonden. Medio juli 2011 kwam de Stichting ter ore, dat ook andere gegevens over de Oranje Vrijbuiters in Woerden opgetekend zijn in het in 1999 verschenen boek over de bezetting en bevrijding van Woerden, getiteld “Het Spoor Terug” van de auteur Dick Nisius. Als belangrijke aanvulling op de geschiedenis van de Oranje Vrijbuiters hier een weergave van wat er in genoemd boek daaromtrent is vastgelegd.

Aart Nicolaas (Niek)
van Donkelaar
 
 
 Pand Rijnkade
                                                      
 
                                
 
                                                                                   


Het plaatselijk verzet in Woerden werd geleid door de huisarts Frans Schrijvers, de eigenaar van een kledingzaak Jo Pars en de architect Aart Nicolaas (Niek) van Donkelaar. Deze laatste, geboren op 25 maart 1908 in Den Haag, vestigde zich in 1939 in Woerden. Tijdens de mobilisatie wordt hij opgeroepen voor militaire dienst, waar hij als bouwkundige aanvankelijk in de rang als sergeant ingedeeld wordt bij de genie. Later, meer passend bij zijn kundigheden als bouwkundige, wordt hij in een civiele functie aangesteld met als feitelijke rang officier van speciale diensten.

Na de inval van de Duitsers op 14 mei 1940, weigert Van Donkelaar te werken onder Duits gezag en komt daardoor in een moeilijk parket. Officieel nog in functie bij Defensie, kan hij niet ontslagen worden en als oplossing wordt hij als hoofdopzichter aangesteld bij de afbouw van het hospitaal Oog en Al in Utrecht. Van Donkelaar ziet dit niet als een militair object en heeft vrede met deze aanstelling. Echter, kort nadat hij betrokken is bij de afbouw van Oog en Al, wordt het hospitaal door de Duitse marine gevorderd en dit is reden voor Van Donkelaar om verdere dienst te weigeren. Het is tevens het moment waarop de link van Woerden met de Oranje Vrijbuiters ontstaat.
Tijdens zijn werk voor Oog en Al, raakte Niek van Donkelaar bevriend met de eerste opzichter Klaas Postma. Beiden deelden hun afkeer van alles wat te maken had met het nationaal socialisme. Ze voerden lange gesprekken over de bezetting, met ook als onderwerp de oprichting van de Oranje Vrijbuiters, de verzetsgroep die zich aanvankelijk vooral bezig zou gaan houden met het vinden van onderduikadressen en het verbergen van onderduikers. Leider van de Utrechtse groep wordt Postma. Van Donkelaar, die een compagnonschap aanvaardt bij het Woerdense architectenbureau J.H.Bodegraven, geeft leiding aan de afdeling in Woerden en heeft als speciale taak het vinden van betrouwbare onderduikplaatsen. Tevens is hij de verbindingsschakel met Utrecht.
Door de behoefte aan steeds meer onderduikadressen als gevolg van de Jodenvervolging en omdat steeds meer verzetsmensen opgepakt worden, sluit Niek van Donkelaar met de Woerdense melkslijter Jan van Elk, eigenaar van een pand aan de Rijnkade 88 in Woerden en ook lid van de Oranje Vrijbuiters, een overeenkomst om dit pand te gebruiken als schuilplaats voor joden en verzetsmensen.

Door een Woerdense WA-man die de Duitsers tipt, wordt het pand op 26 augustus 1943 overvallen en arresteert de Grüne Polizei 23 onderduikers, voornamelijk joden. Het is het grootst menselijk drama dat zich tijdens de bezetting in Woerden heeft afgespeeld. Door verraad (zie boven) wordt tezelfdertijd ook een aantal leden van de Oranje Vrijbuitersgroep in Utrecht opgepakt. Onder hen Jan van Elk die via de gevangenis in Scheveningen en het concentratiekamp Vught geïnterneerd wordt in het beruchte concentratiekamp Dachau. Op 25 februari 1945 overlijdt hij daar aan de gevolgen van dysenterie en vlektyfus.

Behalve Niek van Donkelaar en Jan van Elk, wordt in het boek ook als Oranje Vrijbuiter genoemd Wim van Dijl, een Haagse diplomaat, die tijdens de oorlog in Utrecht studeerde. Van Dijl werd op dezelfde dag gearresteerd als Jan van Elk, die hij daarna in het Oranjehotel in Scheveningen ontmoette en later in Dachau. Van Dijl schreef in eigen beheer het boek “Op zoek naar de zin”, waarin hij zijn oorlogservaringen verwoord. Uit hetgeen hij te boek heeft gesteld, blijkt onder meer dat de verzetsgroep Oranje Vrijbuiters een uitgebreid netwerk had. Reden voor de Stichting om graag bijzonderheden omtrent Wim van Dijl en zijn “Op zoek naar de zin” te willen weten. Mogelijk dat daardoor meer gegevens aan de geschiedenis van de Oranje Vrijbuiters toegevoegd kunnen worden. Reacties worden dan ook graag tegemoet gezien op het contactadres, pagina “Donateur/Contact”.
(Met dank aan de auteur Dick van Nisius voor zijn toestemming tot plaatsing van bovenstaande gegevens uit zijn boek “Het Spoor Terug” )

Een zoektocht op internet naar mogelijk nog onbekende onderwerpen betreffende de Oranje Vrijbuiters, leidde onverwacht naar Bert van Elk in Woerden. Hij heeft zijn familiegeschiedenis  in een website vastgelegd en liet weten er geen bezwaar tegen te hebben de gegevens van zijn oom, de Oranje Vrijbuiter Jan van Elk, op de website van de Stichting te publiceren.

Wie was Jan van Elk

Jan van Elk
              
              Jan van Elk als melkman                                
                               Dachau   

 


 

De Stichting Oranje Vrijbuiters is afhankelijk van donaties.

Steun de vrijwilligers!